BLISKI WSCHÓD
ŚWIAT ARABSKI
CYWILIZACJA ISLAMSKA
04/04/2010

Mniejszość koptyjska w muzułmańskim Egipcie (cz.I)

17. grudnia 2002 r. prezydent Egiptu Hosni Mubarak ogłosił, że obchodzone 7. stycznia koptyjskie Boże Narodzenie stanie się świętem narodowym. Koptowie nie kryli entuzjazmu. Według koptyjskiej prasy oznaczało to fundamentalną zmianę stosunku do kwestii koptyjskiej. Nawet koptyjskie organizacje działające w Stanach Zjednoczonych, tradycyjnie niechętne i krytyczne wobec władz egipskich, doceniły gest prezydenta, którego decyzja miała stać się symbolem prawdziwej równości wszystkich obywateli. Jednak deklaracja miała nie tylko wymiar symboliczny, ale przede wszystkim praktyczny, zwłaszcza dla czynnych zawodowo Koptów oraz uczącej się młodzieży. Zgodnie z rozporządzeniem Ministerswa Edukacji oraz Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Badań Naukowych 7. stycznia nie powinny odbywać się żadne egzaminy. W praktyce wiele instytucji lekceważyło postanowienia ministerialne lub egzaminy wyznaczano na 6. i 8. stycznia, co dla młodych Koptów stanowiło poważną przeszkodę w pełnej partycypacji w obchodach świąt Bożego Narodzenia. Mimo nadziei, że oto otwiera się nowy rozdział w relacjach muzułmańsko-chrześcijańskich, prawdziwa emancypacja Koptów, zwłaszcza na gruncie społecznym, nigdy nie nastąpiła.

Można zaobserwować dwie przeciwstawne tendencje; z jednej strony stopniowo poprawia się sytuacja Koptów na gruncie prawnym i relacji między Kościołem a rządzącym reżimem, z drugiej strony od 1972 r. Koptowie są nieustannie prześladowani przez muzułmańskich ekstremistów. Święta Bożego Narodzenia to okres szczególnie wzmożnonej aktywności służb bezpieczeństwa, których zadaniem jest ochrona kościołów przed potencjalnymi atakami radyklanych grup muzułmańskich. Działania prewencyjne nie zawsze odnoszą pozytywny skutek, o czym świadczą chociażby wydarzenia z początku 2010 r. W wigilię 6. stycznia trzech uzbrojonych mężczyzn ostrzelało wiernych wychodzących z pasterki. Śmierć poniosło siedem osób, w tym sześciu Koptów. Dlaczego poprawa stosunków na płaszczyźnie instytucjonalnej nie oznacza wzrostu akceptacji społecznej wobec mniejszości koptyjskiej? Ten pozorny brak konsekwencji wynika z wielu przenikajacych się wzajemnie czynników o charakterze religijnym, politycznym i społecznym. Koptowie są największą mniejszością religijną na Bliskim Wschodzie. Stanowią ok. 10% populacji Egiptu(1). Zamieszkują głównie tereny Górnego Egiptu, przede wszystkim gubernatorstwa: Asjut, Al-Minja i Sauhadż, gdzie żyje ok. 60% Koptów. W Delcie ludność koptyjska skoncentrowanan jest głównie w Kairze (25%) i Aleksandrii (6%).

Tożsamość koptyjska

W porównaniu z innymi mniejszościami chrześcijańskimi na Bliskim Wschodzie, Koptowie są o wiele bardziej zintegrowani społecznie i kulturowo z muzułmanami. Choć uważają się za potomków starożytnych Egipcjan, nie odrzucają historii i kultury muzułmańskiej, której na przestrzeni wieków stali się integralną częścią. Dla Koptów Egipt faraoński, chrześcijański i muzułmański jest niepodzielną całością(2). Na płaszczyźnie kulturowej, a nawet religijnej, można zaobserwować wiele elementów wspólnych dla obu społeczności. Koptowie posługują się językiem arabskim(3), podobnie jak muzułmanie modlą się 5 razy dziennie, przed wejściem do kościoła wierni ściągają buty, a kobiety, zwłaszcza starsze, często noszą chusty. Zajmują podobne stanowisko w kwestii palestyńskiej, czym patriarcha Szenuda III zyskał sobie tytuł "papieża Arabów". W czasie świąt obie społeczności odwiedzają się, a koptyjskie Boże Narodzenie transmitowane jest przez państwową telewizję.

Koptowie zawsze mieli swoich przedstawicieli wśród najbogatszej warstwy społeczeństwa i przeważnie byli lepiej wykształceni od muzułmanów. Podobnie jak Żydzi zajmowali się finansami i bankowością. W czasach monarchii w pierwszej połowie XX w. stanowili trzon arystokracji ziemskiej, a po rewolucji w 1952 r. stali się przedsiębiorcami, przemysłowcami, kupcami i specjalistami. Obecnie wielu Koptów działa w sektorze biznesowym, medycynie, farmacji i inżynierii, choć oczywiście przedstawicieli społeczności koptyjskiej można znaleźć na wszystkich szczeblach drabiny społecznej, także w grupie najbiedniejszych. Tożsamość koptyjska w dużej mierze kształtowana jest przez kultywowanie pamięci o pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Koptowie odbierają swoją historię jako niekończącą się falę prześladowań, przymusowych konwersji, męczeństwa i zniszczonych kosciołów. Za założyciela i równocześnie pierwszego partiarchę i świętego Kościoła koptyjskiego uważany jest Św. Marek Ewangelista, który miedzy 48 a 61 r. przybył do Aleksandrii, która wkrótce stała się kulturalnym centrum chrześcijaństwa.

Era Męczenników

Pierwsze represje wobec Kościoła koptyjskiego siegają początków III w., a ich okres kulminacyjny przypada na panowanie Dioklecjana. W 302 r. zaczęto zwalniać z legionów żołnierzy, którzy odmawiali składania ofiar rzymskim bóstwom. Dyskryminacja wkrótce przerodziła się w krwawe prześladowania. Z rozkazu cesarza chrześcijanie zwalniani byli z urzędów państwowych, niszczono kościoły, chrześcijańską literaturę, konfiskowano własność chrześcijan, wprowadzono też zakaz gromadzenia się, który egzekwowano pod groźbą kary śmierci. Okres ten odcisnął ogromne piętno na społeczności koptyjskiej. Dla upamiętnienia poniesionych ofiar, dla użytku kościelnego wprowadzono kalendarz według Ery Męczenników (Anno Martyrii). Za pierwszy rok kalendarza przyjęto 284 r., czyli datę wstąpienia na tron Dioklecjana(4). W 641 r. Egipt został podbity przez Arabów. Dla Koptów, którzy znajdowali się wówczas pod zwierzchnictwem bizantyjskim, najazd muzułmański przyniósł nadzieję na tolerancję religijną. W przeciwieństwie do Bizantyjczyków, którzy starali sie zdławić wolność religijną i polityczną, Arabowie zainteresowani byli przede wszystkim wpływami do skarbu państwa i nie mieszali się w wewnętrzne sprawy społeczności chrześcijańskich. Mimo, że Koptowie nie byli w pełni zadowoleni z panowania arabskiego, uwolnienie się od Bizancjum przyjęto z prawdziwą ulgą, tym bardziej, że Koptowie odgrywali bardzo istotną rolę w administracji lokalnej; praktycznie wszyscy skrybowie, poborcy podatkowi i urzędnicy byli Koptami.

Społeczność koptyjska, która w okresie inwazji arabskiej stanowiła ok. 80% populacji egipskiej nie przetrwała próby czasu. Koptowie, głównie ze względu na obowiązek płacenia dżizji (pogłówne), który nałożono na wszystkich zdolnych do pracy, dorosłych chrześcijan, zaczęli przechodzić na islam i z etnicznej większości stali się religijną mniejszością. Nie bez znaczenia z pewnością pozostawał też fakt, że Koptowie nigdy nie cieszyli się pełnią praw obywatelskich. Satus ahl az-zimma gwarantował chrześcijanom ochronę własności, obronę przed wrogiem zewnętrznym, pełną swobodę jurysdykcji w zakresie prawa cywilnego, obejmującego kwestie małżeństwa, rozwodu, dziedziczenia oraz wolność wyznania. Jednak nie posiadali statusu pełnoprawnych obywateli, zwłaszcza na płaszczyźnie prawnej: świadectwo niemuzułmanina nie było równe świadectwu muzułmanina, uważano też, że niemuzułmanie nie powinni piastować funkcji, które dają im zwierzchnictwo nad muzułmanami. Relacje koptyjsko-muzułmańskie na przestrzeni wieków układały się różnie; od prawdziwej tolerancji pod panowaniem pierwszych Fatymidów, po okresy dotkliwych prześladowań(5) w czasie wojen krzyżowych, kiedy muzułmańscy władcy podejrzewali Koptów o sympatyzowanie z krzyżowcami. Zdecydowana poprawa statusu ludności koptyjskiej nastąpiła pod rządami dynastii Muhammada Alego, zwłaszcza Saida Paszy (1854-1863) i chedywa Ismaila (1863-1879). W 1855 r. zniesiono obowiązek płacenia dżizji, a od 1856 r. synowie koptyjskich notabli mogli służyć w armii. Szczególną tolerancją wsławił się Ismail; wspierał finansowo kotyjskie szkoły, publicznie potwierdzał równość wszystkich obywateli, pozwalając Koptom brać udział w wyborach do Rady Konsultacyjnej. Mianował Koptów na stanowiska sędziowskie i był pierwszym władcą muzułmańskim, który nadał Koptowi tytuł paszy. Koptowie mieli coraz więcej możliwości pełnej partycypacji w życiu politycznym i społecznym. W ostatnich latach XIX w. w rękach Koptów znajdowało się 25% bogactwa narodowego i 45% stanowisk w sektorze publicznym.

Kopt premierem Egiptu

W pierwszej połowie XX w. postawa współpracy i jedności oraz istotna rola, jaką odgrali w ruchu niepodległościowym i nacjonalistycznej partii Wafd pomogła Koptom w pełni zintegrować się ze społecznością muzułmańską, a w 1908 r. Butrus Ghali został pierwszym i ostatnim koptyjskim premierem Egiptu. Symbolem koptyjskiej emancypacji stała się proklamowana w 1923 r. pierwsza egipska konstytucja, która wprowadzała równość wobec prawa wszystkich obywateli, bez względu na pochodzenie etniczne, język i religię, a państwo miało stać się gwarantem wolności wyznania. W okresie międzywojennym doszło do istotnych zmian na płaszczyźnie gospodarczej i społecznej, które miały stać się zwiastunem nowego etapu w relacjach koptyjsko-muzułmańskich. Światowy kryzys gospodarczy w latach 20. i 30. spowodował wzrost bezrobocia i zubożenie społeczeństwa, a tym samym wzrost przestępczości. Upadek obyczajowości (efektem ubocznym stacjonowania wojsk brytyjskich i australijskich w czasie I wojny światowej stała się legalizacja prostytucji i handel żywym towarem) i bieda zaowocowały powstaniem Bractwa Muzułmanskiego. Młodzi przedstawiciele klasy średniej zwrócili się ku organizacjom, które wzywały do społecznego i gospodarczego porządku opartego na islamie. Ich ideologia przesiąknięta była silnymi elementami anty-chrześijańskimi i anty-żydowskimi. Jednak w latach 30. głównym przeciwnikiem partii Wafd, a tym samym Koptów stała się Partia Liberalno-Konstytucyjna(6). Do 1927 r. propaganda partyjna ograniczała się do głoszenia haseł, że Wadf znajduje się w rękach koptyjskiej kliki, która chce przejąć władzę w Egipcie. Kiedy w 1927 r. sekretarzem generalnym partii został Makram Ebeid dla PLK stało się oczywiste, że muzułmański przewodniczący Mustafa an-Nahhas jest jedynie marionetką w rękach przebiegłego Kopta. W latach 30. i 40. zainspirowani nazistowską propagandą porównywali działalność Koptów do ruchu syjonistycznego w Palestynie. II wojna światowa przyniosła dalsze pogorszenie sytuacji ludności i coraz większą popularnością, zwłaszcza wśród robotników, cieszyło się Bractwo Muzułmańskie, które oskarżało Wafd o wrogość wobec islamu. Anty-koptyjska retoryka Bractwa doprowadziła, głównie w Górnym Egipcie, do wypadków obrzucania kościołów kamieniami, napaści na księży, zakłócania uroczystości pogrzebowych, ślubów i procesji religijnych.

Wzrost roli kościoła

Znaczące pogorszenie sytuacji Koptów nastapiło w latach 50. i 60. po rewolucji 1952 r. W czasach naseryzmu, w którym szczególnie istotną rolę odgrywał panarabizm, większość Koptów identyfikowała się z dziedzictwem Starożytnego Egiptu. Nie chcieli zamieniać swej egipskiej tożsamości na rzecz panarabskiej, w której na dodatek pobrzmiewały echa ideologii muzułmańskiej. Wedle Koptów taki ustrój mógł jedynie oznaczać marginalizację Koptów jako społeczności, powrót do statusu mniejszości i wykluczenie z życia politycznego. Reforma rolna i nacjonalizacja zakończyła dominację klasy wyższej, wśród której znajdowało się wielu Koptów. Ze względu na wprowadzenie systemu jednopartyjnego i delegalizację partii Wafd Koptowie przestali odgrywać istotną rolę w życiu publicznym, nastąpiło też wyraźne zmiejszenie udziału Koptow w rządzie i sektorze publicznym. Wraz z likwidacją sądów religijnych sędziowie specjalizujący się w szari'acie rozpoczęli pracę w sądach państwowych. Dla Koptów oznaczało to dyskryminację w sprawach przeciwko muzułmanom. Reforma rolna i nacjonalizacja objęła swym zasiegiem także instytucje i ziemie kościelne. W samym 1953 r. rząd skonfiskował ponad 200 feddanów (84 ha) ziem należących do Kościoła. Koptyjskie szkoły i szpitale zostały znacjonalizowane i odtąd podlegały administracyjnej i finansowej kontroli Ministerstwa Edukacji i Zdrowia.

Z drugiej strony, prezydentura Nasera, przede wszystkim ze względu na brak możliwości partycypacji Koptów w życiu politycznym, przyniosła poważne wzmocnienie instytucji Kościoła. Relacje miedzy patriarchą Cyrylem VI a prezydentem, określane jako system neomilletowy(7), oznaczały, że w relacjach z państwem patriarcha stał sie jedynym reprezentantem i rzecznikiem społeczności koptyjskiej. Cyryl promował wśród Koptów lojalność wobec reżimu, w zamian za co Naser stał się gwarantem bezpieczeństwa społeczności. Z punktu widzenia hierarchii kościelnej bardzo istotne było osłabienie chrześcijańskiej arystokracji i rozwiązanie Rady Świeckiej(8). Odpowiedzialność za administorwanie fundacjami religijnymi została przekazana w ręce instytucji, której członkowie byli wybierani przez patriarchę. W zamian za lojalność wobec rządzącego reżimu Naser złożył obietnicę wydawania 25 pozwoleń rocznie na budowę nowych kościołów i wspólnie z Cyrylem położył kamień węgielny pod katedrę Św. Marka. Nie bez znaczenia pozostawał również fakt, że głównym przeciwnikiem politycznym nowego prezydenta stało się Bractwo Muzułmańskie. W 1954 r., po próbie zamachu na Nasera w Aleksandrii, rozpoczęły się masowe aresztowania i krwawe represje, które trwały do końca prezydentury Nasera. Marginalizacja Bractwa i wykluczenie z aktywności na scenie politycznej była dla Koptów gwarantem bezpieczeństwa.

Ciąg dalszy nastąpi...

Przypisy:

(1) Ze względu na brak wiarygodnych statystyk trudno jednoznacznie określić dokładną liczbę Koptów. Według oficjalnych danych rządowych Koptowie stanowią 6% społeczeństwa, natomiast źródła kościelne wskazują nawet na 20%. Rząd egipski nie jest zainteresowany przeprowadzeniem spisu ludności, ponieważ mogłoby się okazać, że Koptów jest więcej niż wskazują na to oficjalne dane, co z kolei mogłoby przyczynić się do eskalacji przemocy na tle religijnym. Ponadto w mniej rozwiniętych obszarach kraju, przede wszystkim w Górnym Egipcie każdy, kto nie posiada imienia o wyraźnie chrześcijańskim charakterze może być sklasyfikowany jako muzułmanin. Sytuację w bardzo obrazowy sposób przedstawił cytowany przez Ajamiego historyk Rifat Sa'id: "Liczymy w Egipcie wszystko: filiżanki, buty, książki. Jedyną rzeczą, jakiej nie obliczmy, są Koptowie. Od 1945 r. jest ich dwa miliony. Nikt nie umarł, nikt się nie urodził". International Religious Freedom Report 2009 szacuje liczbę chrześcijan na 6-10 mln, co stanowi 8-12% ogółu ludności Egiptu, z czego większość należy do Ortodoksyjnego Kościoła Koptyjskiego.

(2) Koptów często uważa się za monolityczną grupę, jednak należy zaznaczyć, że wśród Koptów, podobnie jak w całym społeczeństwie egipskim, istnieje ogromne zróżnicowanie. W odniesieniu do relacji koptyjsko-muzułmańskich można wyróżnić dwie podstawowe grupy: orędowników jedności narodowej, według których Kopowie stanowią integralną część społeczeństwa egipskiego i podkreślają solidarność między muzułmanami i Koptami; oraz reprezentantów "opcji prześladowanej mniejszości", którzy podkreślają dyskryminację Koptów na płaszczyźnie politycznej, prawnej, edukacyjnej i religijnej. Kopowie często podkreślaja, że to oni są prawdziwymi Egipcjanami, rdzennymi mieszkańcami Doliny Nilu. Dzieki zawieraniu małżeństw w ramach wspólnoty, w przeciwieństwie do muzułmanów, zachowali czystość rasową a muzułmanie w gruncie rzeczy to Koptowie, którzy przeszli na islam.

(3) Koptyjski pełni funkcję języka liturgicznego. Do XIII w. pozostawał językiem żywym, wówczas w życiu codziennym został wyparty przez język arabski.

(4) Kalendarz koptyjski sklada się z 13 miesięcy; 12 liczy 30 dni, a trzynasty 5 lub 6. Dla upamiętnienia przedchrześcijańskiej historii koptyjskiej nazwa każdego miesiąca pochodzi od egipskiego boga.

(5) Prawdopodobnie najbardziej krwawym okresem w historii koptyjskiej był okres panowania al-Hakima (966-1020) z dynastii Fatymidów; chrześcijanie nie mogli posiadać niewolników, zatrudniać muzułmanów, powszechne były grabieże, niszczenie kościołów, konfiskowano fundacje kościelne, zabronione było bicie dzwonów kościelnych, z kopuł i wież usuwano krzyże, chrześcijanie zmuszani byli do usuwania tatuaży (cechą wyróżniającą Koptów jest wytatuowany na nadgarstku krzyż) i mogli nosić tylko drewniane krzyże, a ich kości były wykorzystywane jako podpałki w łaźniach. Właściciele łódek i osłów otrzymali zakaz świadczenia swoich usług ahl al-dhimma. Ostatecznie al-Hakim dał chrześcijanom możliwość wyboru: śmierć lub przejście na islam. Wielu, aby uniknąć dlaszych prześladowań zdecydowało się porzucić swoją wiarę, inni uciekali do Bizancjum.

(6) Partia została założona 30.10.1922 r. w toku rozmów nad kształtem przyszłej konstytucji. Podobnie jak Wafd domagała się uznania niepodległości Egiptu, lecz przedstawiciele partii chcieli wprowadzenia systemu konstytucyjnego i parlamentarnego oraz swobód obywatelskich przy wsparciu brytyjskim. Partia liczyła przede wszystkim na poparcie elit, a wśród jej zwolenników znaleźli się głównie przedstawiciele najbogatszych grup społecznych.

(7) W czasach Imperium Osmańskiego gminy chrześcijańskie i żydowskie zorganizowane były w millety- strefy, które pozostawały pod zwierzchnictwem władz duchownych i zachowywały względną autonomię. Poszczególne millety mogły wydawać własne przepisy, posiadać własne sądy i pobierać podatki. Dzieki temu cieszyły się dużą niezależnością w kwestiach religijnych i samorządowych. Mianem systemu neomilletowego określa się analogiczne regulacje we współczesnych systemach republikańskich, zgodnie z którymi kluczem w kształtowaniu relacji miedzy mniejszościami religijnymi a państwem jest tożsamość religijna. Mniejszości religijne akceptują system pod warunkiem możliwości zachowania określonej autonomii wewnetrznej. Partnerstwo w ramach systemu neomilletowego jest korzystne zarówno dla władz państwowych, jak i kościelnych; Kościół wspiera władze, dzięki czemu traktowany jest jako reprezentant społeczności, co z kolei daje hierarchii kościelnej legitymizację władzy wewnątrz społeczności.

(8) Rada Świecka powstała 3.02.1874 r. w czasie interregnum między patriarchami Demetriuszem II i Cyrylem V z inicjatywy grupy świeckich zwolenników reform. Rada (al-maglis al-milli al-'am li-l-akbat al-urtuduks) miała zajmować się kwestiami związanymi z funkcjonowaniem społeczności koptyjskiej, które obejmowały prawo cywilne (małżeństwo, rozwód, dziedziczenie), zarządzanie własnością kościoła, fundacjami religijnymi (waqf-awqaf- darowizny w formie dotacji finansowych lub nieruchomości przekazywane przez wiernych na cele religijne lub charytatywne) i dochodami Kościoła. Obecnie w Radzie działała osiem komitetów, odpowiedzialnych m.in. za nieruchomości kościelne, prawo, edukację, finanse, rodzinę. Zasiada w niej 24 członków: 2 duchownych i 22 przedstawicieli świeckich. Przewodniczącym jest patriarcha. Wybory odbywają się co 5 lat pod nadzorem Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Od samego początku instytucja stanowiła dla władz kościelnych potencjalne zagrożenie. Cyryl V (1874-1927) bardzo szybko popadł w konflik z członkami Rady i wszelkimi sposobami starał się utrudniać jej funkcjonowanie. Brak porozumienia między Radą a papieżem często był wykorzystywany przez władze do osłabienia pozycji Kościoła. W 1883 r. rząd, mimo protestów papieża, chcąc ukarać władze kościelne, a przede wszystkim patriarchę za poparcie udzielone rewolucji Urabiego Paszy (1882 r.), wprowadził poprawki do statusu i zarządził nowe wybory. Członkowie Zgormadzenia z Butrusem Ghali, przyszłym premierem, oskarżali papieża o łamanie prawa. Skargi spowodowały, że Cyryl V za swoje obstrukcyjne działania skazany został na areszt w klasztorze al-Baramus, gdzie spędził trzy miesiące. Interesujące jest to, że nawet wówczas nie zmienił swojej polityki. Kiedy Rada wyznaczyła jednego z biskupów na pełniącego obowiązki głowy Kościoła, odpowiedzią ze strony Cyryla była ekskomunikacja i oświadczenie, że podobny los spotka każdego, kto udzieli mu wsparcia (Rizk 2001). W Historii Kościołów Wschodnich stosowany jest termin Rada Religijna, jednak wydaje się on mało precyzyjny, ponieważ nie oddaje świeckiego charakteru instytucji. Oprócz Rady Świeckiej (al-maglis al-milli) działa równocześnie Rada Duchowna (al-maglis al-ikliriki), w skład której wchodzą wyłącznie duchowni. Pełni ona funkcję sądu kościelnego, w ramach którego działa sąd dyscyplinarny dla księży i sąd rozpartujący kwestie rodzinne, przede wszystkim zwiazane z unieważnieniem małżeństwa.


Zobacz też:

Mniejszość koptyjska w muzułmańskim Egipcie (cz.II)
Mniejszość koptyjska w muzułmańskim Egipcie (cz.III)

Tekst i zdjęcia: dr Małgorzata Karolina Kniaź

Ten artykuł jeszcze nie ma żadnych komentarzy.
Skomentuj!
Reklama
2009-2017 Arabicae.com email: arabicae@arabicae.com | tel: +48 696 502 449 | o portalu | nota informacyjna | strona główna